Napisanie mowy pogrzebowej to jedno z najtrudniejszych zadań, jakie stawia życie. Te dwa przykłady nie są tekstem do przepisania. Pokazują, jak może wyglądać mowa, która niesie, nie upiększając. Oba są celowo utrzymane w prostocie.
Przykład 1: Mowa syna dla ojca
Sytuacja: uroczystość pogrzebowa w kaplicy, syn przemawia po księdzu.
Mój ojciec nie był człowiekiem wielkich słów. Kiedy jako dziecko nie mogłem w nocy zasnąć, niewiele mówił. Przysuwał krzesło do mojego łóżka i czytał gazetę, aż zasypiałem. Czasem, tak mi się wydaje, siedział tam godzinami.
Od kilku dni wciąż wraca do mnie ten obraz: tata na krześle, szelest gazety i to poczucie, że nic złego się nie stanie, dopóki on tam siedzi.
Całe życie naprawiał różne rzeczy. Samochody, krany, rowery z połowy sąsiedztwa. Kiedy dorosłem, zrozumiałem, że to był jego język. Kto stanął u niego w garażu i mógł potrzymać narzędzie, był w tej chwili kochany, nawet jeśli rozmowa toczyła się tylko o gaźnikach.
Nie będę udawał, że był łatwy. Potrafił milczeć tak, że dudniły ściany, a jego upór znano w trzech powiatach. Ale kiedy naprawdę na coś się zanosiło, a kilka razy się zanosiło, był przy nas. Bez warunków, bez proszenia.
Tato, nigdy nie lubiłeś słów pożegnania, więc powiem krótko, tak jak chciałeś: dziękuję za krzesło przy łóżku. Dziękuję za każdą godzinę w garażu. Damy sobie radę. Sam nam przecież pokazałeś, jak się naprawia rzeczy.
Dlaczego ta mowa niesie: Zaczyna się od jednego, bardzo konkretnego obrazu, krzesła przy łóżku, i na końcu tam wraca. Nie idealizuje: upór ma prawo się pojawić, opowiedziany z ciepłem, i to właśnie czyni tę mowę prawdziwą. Ostatni akapit zwraca się wprost do zmarłego; to moment, który ma prawo zostać.
Przykład 2: Mowa dla wieloletniej przyjaciółki
Sytuacja: świecka ceremonia pogrzebowa, przemawia przyjaciółka od czterdziestu lat.
Są ludzie, którzy wchodzą do pokoju i robi się jaśniej. Kiedy Christa wchodziła do pomieszczenia, robiło się głośniej. Natychmiast. Wszędzie.
Przez czterdzieści lat była moją przyjaciółką i przez cały ten czas ani razu nie słyszałam, żeby szepnęła. Śmiała się tak, że brzęczały filiżanki, śpiewała, kiedy miała ochotę: w samochodzie, w poczekalni, raz pamiętnie w sklepie meblowym. I mówiła ci prawdę, czy chciałeś ją usłyszeć, czy nie. Najczęściej nie chciałeś. Najczęściej miała rację.
W ostatnich miesiącach, gdy zrobiło się wokół niej ciszej, zapytałam ją kiedyś, czy się boi. Powiedziała: „Wiesz, żyłam tak głośno, że nie mam nic do nadrobienia”.
To zdanie kładę dziś przed nami wszystkimi. Christa niczego nie odkładała. Ani śmiechu, ani kłótni, ani pojednania. Jej pocztówki przychodziły z miejsc, które musieliśmy dopiero odszukać na mapie, a jej uściski zagrażały żebrom.
Nie zdołamy wypełnić ciszy, którą po sobie zostawia. Ale co jakiś czas możemy ją przerwać: piosenką w samochodzie, prawdą, którą trzeba powiedzieć, śmiechem, od którego brzęczą filiżanki. Byłoby to w jej duchu. Trzymaj się, Christo. Było z tobą głośno. Było cudownie.
Dlaczego ta mowa niesie: Wybiera jedną cechę, głośność, i przez ten jeden motyw opowiada całe życie. Przekazane zdanie zmarłej jest jej sercem; takie zdania ważą więcej niż jakiekolwiek sformułowanie, które wymyślisz sam. Zakończenie daje żałobnikom coś do zrobienia, zamiast zostawiać ich samych ze stratą.
Kilka słów o pisaniu własnej mowy
Nikt w taki dzień nie oczekuje elokwencji. Prawdziwy obraz, opowiedziany prostymi zdaniami, pociesza bardziej niż najkunsztowniejsza fraza. I jeszcze jedno: wolno ci się zająknąć albo rozpłakać podczas mówienia. Zatrzymaj się na chwilę, odetchnij, czytaj dalej. Zgromadzeni w żałobie cię poniosą.